Tại các nước phát triển như Mỹ, dân chúng và giới báo chí thường đánh giá lãnh đạo sau 100 ngày cầm quyền đầu tiên hoặc sau một năm. Thông lệ này hầu như chưa có tại các nước phát triển, nơi mà mọi sự "tiến bộ" đều diễn ra rất chậm chạp. Tại VN, theo cơ chế Ðảng CS lãnh đạo, thì Tổng bí thư (TBT) Nông Ðức Mạnh (NÐM) mới là người lãnh đạo số 1 và ông đã cầm quyền được hơn 2 năm, tức là một nửa nhiệm kỳ, thế nhưng có lẽ chưa có ai đánh giá thành tích của ông trong thời gian qua

Công bằng mà nói thì thời gian qua kinh tế VN tăng trưởng kinh tế khá tốt: 6.9% năm 2001, 7% năm 2002 và 7.24% năm 2003 mặc dù có gặp nhiều khó khăn như dịch bệnh viêm đường hô hấp cấp tính (SARS), các đợt lũ lụt gây thiệt hại nghiêm trọng cho nhiều vùng, chiến tranh Iraq và nay là dịch “cúm gà” với trên 30 người thiệt mạng và hàng chục triệu con gà bị đem đi thiêu hủy. 

Ðiểm lại những con số kinh tế trong ba năm qua

Trong 3 năm qua, VN đạt được nhiều con số kinh tế đáng khích lệ . Về mặt kinh tế tăng trưởng kinh tế VN khá tốt: 6.9% năm 2001, 7% năm 2002 và 7.24% năm 2003 mặc dù có nhiều khó khăn: dịch bệnh viêm đường hô hấp cấp tính (SARS), lũ lụt gây thiệt hại nghiêm trọng cho nhiều tỉnh, chiến tranh Iraq và nay là dịch “cúm gà”với trên 30 người thiệt mạng và 38 triệu con gà bị huỷ diệt.

Dưới lãnh đạo của Tổng bí thư Nông Ðức Mạnh trong thời gian 2001-2003, các con số về kinh tế đều khích lệ, với tăng trưởng GDP trung bình là 7.0% [1]. VN nay là thành viên “hội” các nước có mức tăng trưởng kinh tế cao tại Á châu và trên thế giới. Các chuyên gia kinh tế đều cho là việc này nhờ xuất khẩu tăng, giá dầu tăng, và các mặt hàng xuất khẩu khác như quần áo, giày dép và thủy sản đều gia tăng mạnh mẽ. 

Tỷ lệ tăng trưởng kinh tế cao nhưng nếu nhìn kỹ thì tăng trưởng GDP còn nhỏ, trong ba năm VN chỉ mới thêm $ 7.3 tỷ cho GDP: từ $ 32.7 tỷ năm 2001 lên $ 35.1 tỷ năm 2002, và $ 39 tỷ trong năm 2003. Trong ba năm mỗi người VN mới đóng góp $ 91 đôla vào GDP hay trung bình $ 30.6/người/năm. Con số này rất khiêm tốn, chưa có gì là phải hãnh diện. Vào chi tiết thì: 

*          Năm 2003, công nghiệp và xây dựng đóng góp 53% cho sự tăng trưởng của GDP. VN sản xuất trên 16 triệu tấn than trong khi đó VN xuất khẩu trên 13 triệu tấn dầu thô. Khu vực nông lâm sản tăng 3.2% trong khi dịch vụ tăng 6.6%, mức cao nhất từ sáu năm qua. 

*          Về thương mại năm 2003 tổng số ngạch xuất khẩu lên US$19.8 tỷ. VN là nước xuất khẩu gạo đứng thứ hai trên thế giới. Xuất khẩu thủy sản đạt trên $ 2.2 tỷ. Các hàng xuất khẩu chính gồm: dầu thô (20%), may mặc (16%), thuỷ sản (12%), giầy dép (11%), gạo (4%), cafê (2%), hàng khác (35%). Các hàng nhập gồm: trang bị và máy móc (19%), xăng dầu (10%), đồ dệt (9%), thép (7%), vải (5%), xe gắn máy (2%); linh kiện điện tử (2%), phân bón (2%), hàng khác (44%). Các thị trường xuất khẩu chính của VN là Nhật (15%), Mỹ (15%), Trung quốc (9%), Úc (8%), Singapore (6%), Ðài loan (5%), Ðức (4%), Anh (3%), Nam Hàn (3%), Pháp (3%), các nước khác (29%).

*          Trong nhiều năm và nhất là trong năm 2003, VN nhập siêu $ 5.15 tỷ hay 26% trị giá xuất khẩu. Các doanh nghiệp (DN) nội địa xuất khẩu $ 9.84 tỷ, trong khi các DN có đầu tư nước ngoài xuất khẩu $ 10 tỷ. Giá cả các hàng nông nghiệp như cao su, cafê, vv. tăng và hiệp định thương mại Việt Mỹ đã giúp các khu vực may mặc, dệt và thuỷ sản.   

*          Thu ngân sách tăng 11.2 % so với ngân sách năm 2002. Thâm hụt ngân sách ở mức 5% GDP. Tiêu thụ tăng 12.1% so với năm 2002 và giá cả trên thị trường tăng ở mức 3% và hối suất so với đôla chỉ tăng 2.2%.

*          Tỷ lệ đầu tư năm 2003 chiếm 35.6 % GDP, tăng 18% so với năm 2002. Thành công khác là các nước viện trợ trong nhóm CG đã hứa dành cho VN $2.8 tỷ viện trợ ODA cho năm 2004. 

Nói tóm lại, về mặt kinh tế VN có nhiều thành công, có tăng trưởng về lượng .

Nhưng cơ cấu kinh tế còn nhiều bức xúc, vẫn vận chuyển theo vết bánh xe cũ.  Ai đã từng làm việc ở VN trong gần hai thập niên qua cũng đều thừa nhận rằng VN đã có thay đổi. Bộ mặt đời sống kinh tế đã khá hơn trước nhiều. Nhưng những cải cách ở VN vẫn đang diễn ra với tốc độ quá chậm, đặc biệt trong guồng máy hành chính. Sự chậm chạp đó đã tác động trực tiếp tới nền kinh tế của VN và để lại quá nhiều vấn đề: nhập siêu, bội chi ngân sách, chất lượng tăng truởng kinh tế còn thấp và khả năng cạnh tranh còn yếu.

Từ bên ngoài, thật dễ dàng nhận thấy rằng những trở ngại ngăn cản VN phát triển nhanh hơn nữa nằm ngay trong đường lối chỉ đạo chất chứa đầy mâu thuẫn - phát triển một nền kinh tế thị trường theo định hướng XHCN. 

* Năm 1995 VN quyết xây dựng công nghiệp đường (sản xuất 1 triệu tấn/năm) cho đầu tư xây 32 nhà máy với số vốn là $ 750 triệu và $ 350 triệu xây dựng hạ tầng. Theo World Bank thì các nhà máy đường chỉ có khả năng lấy lại được 60-75% vốn đầu tư sản xuất.  Một tấn đường VN ở khoảng $ 278/tấn, trong khi giá cả trên thế giới là $218/tấn. Các nhà máy này chỉ gây được một số việc làm không đáng kể. Vì vậy, chính sách sử dụng vốn đầu tư chưa được tốt. Trong thời gian 2000-2003, tỷ số ICOR (tỷ lệ vốn trên sản xuất) ở mức 5-6, nghĩa là VN cần $5-6 đầu tư mới sản xuất ra $1. Vì vậy hiệu quả đầu tư chưa cao.

* Vì sao hiệu quả đầu tư chưa cao? Vì tại VN còn nhiều mâu thuẫn giữa chủ trương chính sách với thực tế. Chẳng hạn, nhà nước đề ra chủ trương đầu tư vào những ngành kinh tế hướng xuất khẩu, nhưng thực tế trong 20 ngành được đầu tư thì chỉ có hai ngành: thuỷ sản và may mặc là nhằm xuất khẩu. Các ngành khác, thường thuộc DNNN: xi măng, thép, v.v... chỉ đáp ứng cho thị trường nội địa. Hệ thống, chính sách và cách làm của VN còn có nhiều xu hướng “thị trường theo định hướng” cho nên bảo hộ các DNNN mặc dù là 75% các DNNN lỗ. Hậu quả là mặc dù đầu tư cao cho khu vực DNNN nhưng khu vực này không gây thêm việc làm. Các DNNN đầu tư vào các dự án thay thế nhập khẩu không gây nhiều lao động như trường hợp một nhà máy xi măng $ 200 triệu chỉ gây được 1.000 việc làm. 

* Thêm vào đó thất thoát và tham nhũng tràn lan. Theo đánh giá 2004 của cơ quan PERC đánh giá về môi trường đầu tư tại Á châu, VN đứng hạng ba về tham nhũng tại Á châu, sau Indonesia và Ấn độ. Theo báo cáo của Bộ Tài chính và Bộ Kế hoạch Ðầu tư, 30-40% của các dự án xây dựng bị “móc ruột”. Tham nhũng cao cho nên việc sử dụng đầu tư cũng không mấy hiệu quả.  Trong một tài liệu [2] gởi cho lãnh đạo VN, ông Mai chí Thọ còn nêu ra một số vụ tham nhũng chưa được giải quyết như công ty LG tặng đ/c Ðỗ Mười 1 triệu đôla nhưng không thấy TUÐ giải thích về việc sử dụng? Trách nhiệm của đ/c Nguyễn Công Tạn (nguyên Phó Thủ tướng) trong vụ án Lã Thị Kim Oanh? Trách nhiệm trong vụ án Năm Cam và Bùi Quốc Huy? 

* Chất lượng hàng xuất khẩu chế biến VN còn kém. Một số lô hàng xuất khẩu qua Mỹ bị cơ quan FDA của Mỹ giữ lại [3] vì những lý do như nhiễm vi khuẩn salmonella hay chế biến thiếu tiêu chuẩn; thiếu vệ sinh hay dùng chất độc hại; sử dụng hoá chất bị cấm như thuốc sát trùng, sulfít hay Histamin, vv.   

* Một trong những thành công của các nước có kinh tế thị trường như Mỹ, Singapore, v.v. là luôn luôn uyển chuyển, giữ được khả năng cạnh tranh ở mức cao. Trong phúc trình về khả năng cạnh tranh toàn cầu (Global Competitiveness) thì VN đứng hạng 73 trên 103 nước trong lĩnh vực công nghiệp, nghĩa là còn thấp. Khả năng cạnh tranh của VN còn thấp vì các thủ tục hành chính quan liêu - rườm rà và vì xã hội không phát triển được tài năng mọi người. Ví dụ cảng containeur của TP Saigon đã có thể giảm 2/3 giá được vì có thêm máy móc, nhưng các thủ tục hải quan còn đòi hỏi nhiều giấy tờ.   

Tăng trưởng chưa có chất lượng vì chưa giải quyết một số vấn đề căn bản trong xã hội nhất là tại nông thôn để ... đi tới một xã hội dân chủ, công bằng và văn minh. Muốn đánh giá một xã hội có phát triển hay không, ngoài tăng trưởng kinh tế còn phải đánh giá từ các khía cạnh khác liên quan tới con người. Joseph Stiglitz, người lãnh giả Nobel về kinh tế năm 2001, một cựu cố vấn kinh tế cho TT Mỹ và cho Ngân Hàng Thế Giới (WB) đã nhấn mạnh ràng “Phát triển không phải là chỉ tăng tổng sản lượng quốc nội (GDP) mà cũng là tạo dựng một xã hội tốt đẹp hơn, một xã hội dân chủ thật sự và công bằng.”

* Theo các con số thống kê chính thức, VN mới dành 2% GDP cho giáo dục và 0.8% cho y tế.  Ðó là một tỷ lệ tất nhỏ so với các nước chung quanh. Vụ dịch cúm gà đã cho thấy các phương tiện phòng ngừa tại VN còn sơ xài vì thiếu ngân sách và thiếu đầu tư cho ngành y tế và thú y. Theo cơ quan FAO thì nhiều báo cáo cho thấy dịch cúm gà đã xẩy ra từ tháng 7. 2003 tại Vĩnh phúc và Hà tây. Các viên chức địa phương cho là có dịch tả gà, đã cho huỷ diệt hàng loạt nhưng cũng che giấu tin tức này vì VN đang sửa soạn tổ chức SEA games. Theo baó cáo của Cục Thú y thì đã có 381 huyện, 2411 xã của 57 tỉnh thành có dịch cúm gà trên tổng số 64 tỉnh thành và theo họ số gia cầm bị huỷ giết lên đến 38 triệu con trên tổng số 254 triệu con (15%). 

* Tăng trưởng gây chệnh lệch giửa nông thôn và thành thị vì chính sách chưa đủ chú ý về nông thôn [4].  Chênh lệch tỷ lệ chi tiêu giữa nhóm giàu nhất và nhóm nghèo nhất đã tăng từ 4,97 lần năm 1993 lên 6,03 lần năm 2002, và nay tỉ lệ này có thể lên tới 8,84 lần. Tỉ lệ cách biệt ở Trung quốc chỉ mới có 3 lần là chính phủ đã phải đổi chính sách phát triển. Như vậy khoảng cách giàu - nghèo đã tăng cách biệt nông thôn - thành thị và giàu - nghèo chưa kể nhiều phiền hà cho dân. Chính sách phát triển kinh tế theo định hướng XHCN kiểu VN không gây thêm việc làm, bỏ bê khu vực nông thôn cho nên gây thêm chênh lệch và tăng trưởng kinh tế không cân bằng.

* Về chất lượng cuộc sống, các quyền tự do căn bản được bảo đảm trong Hiến pháp chưa được thực hiện trên thực tế. Bộ Ngoại giao Mỹ cho là đàn áp tôn giáo và các người bất đồng ý kiến ôn hoà [5].

Các mâu thuẫn giữa kinh tế thị trường và định hướng XHCN làm chậm tăng trưởng vì còn quá nhiều tiêu cực. Nền kinh tế theo định hướng XHCN kiểu VN là một thị trường mà các cơ quan nhà nước hoặc những người có quan hệ với chính quyền được hưởng lợi vì những hạn chế đặt ra trong cách vận hành của thị trường. Họ muốn một thị trường hạn chế để có lợi cho họ cho nên khu vực DNNN thường xuyên trong tình trạng "lỗ thật lãi giả", nhưng vẫn được ngân sách rót tiền hay được ưu tiên ngân hàng cho vay. Việc này làm khu vực ngân hàng trong tình trạng nguy cơ vì các món nợ xấu của các DNNN. 

Chủ trương đầu tư vào các ngành công nghiệp thay thế nhập khẩu cũng là do các chính sách kinh tế còn nặng tính “duy ý chí,” không có tính chất cạnh tranh cao, bất chấp phí tổn kinh tế. Cơ chế và bộ máy hành chính quan liêu cồng kềnh còn là yếu tố ngăn cản tốc độ cải cách ở VN.

Kinh tế VN chưa có chất lượng vì chưa có biến đổi sâu sắc, chưa tạo ra nhiều việc làm và quên đa số dân ở nông thôn.  

Kết luận

VN đã đạt tỉ lệ tăng trưởng kinh tế tốt trong ba năm qua, nhưng còn quá nhỏ ($ 30/đầu người/năm) và những chính sách định hướng XHCN chưa cho phép phát huy được hết khả năng của mọi thành phần kinh tế.  TT Phan Văn Khải muốn tiếp tục đổi mới qua “quyết tâm bỏ trợ cấp nhà nước”, Luật DN phải được “thi hành” và các cán bộ phải kê khai tài sản. Ðáng tiếc thực tế lại không như vậy. 

Những thực trạng tham nhũng, tệ nạn xã hội, móc ngoặc, vv cho thấy kinh tế vẫn chuyển theo vết xe cũ.  Tới nay sau nửa nhiệm kì, ông Nông Ðức Mạnh vẫn chưa tỏ cho thấy là ông có đủ can đảm để đẩy mạnh cải cách theo chân đảng CS Trung quốc anh em để đề ra một học thuyết kiểu như thuyết "Ba đại diện," [6].

Với thuyết này, trên thực chất Trung quốc đã từ bỏ con đường của Mác - Lênin, đưa quyền tư hữu vào luật pháp và đưa giới doanh nghiệp vào trong ÐCS.  

Hậu quả là VN đang thực hiện là "tăng trưởng kinh tế"  bằng cách "đo lường" những tiến bộ về kinh tế qua tăng trưởng GDP, và các chỉ số khác nhưng đó chưa phải là  "phát triển kinh tế."    

Muốn "tăng trưởng kinh tế" thì VN nên gấp rút chấm dứt chế độ độc quyền kinh tế.  Muốn "phát triển kinh tế" VN cần thay đổi thêm về tư duy chính trị.  Một xã hội - dân giàu, nước mạnh và văn minh - không thể chỉ đi trên một chân (kinh tế) mà quên chân kia (cơ cấu chính trị).  Mọi người đều biết là, độc tài đưa đến tham nhũng và lạm quyền. 

VN có thể có một nền kinh tế ngày càng trở thành giàu mạnh, nhưng chưa có xã hội dân chủ phát triển. Ðiểm chính là làm sao chấm dứt độc quyền kinh tế, xây dựng xã hội công dân, lột xác đảng theo chân ÐCS Nhật. TBT Nông đức Mạnh chưa có làm gì để giải quyết vấn đề “gốc rễ” này [7].  Ông vẫn chỉ bước theo nhưng vết chân cũ! ♣

GHI CHÚ

1. Báo cáo thống kê UNDP và World Bank về kinh tế VN

2. Nội Bộ CSVN đấu tố: Cảnh báo bên bờ sụp đổ,  trang nhà http://www.DCvaPT.org,  mục Thời sự 

3. Trang nhà FDA nói về lí do cầm giữ các lô hàngVNhttp://www.fda.gov/ora/oasis/12/ora_oasis_c_vn.html

4. Làm gì cho nông thôn, Thời Báo Kinh tế Saigon, 2003. 

5.US Commission on International Religious Freedom - Report on Vietnam, May 2003, U.S. Commission on International Religious Freedom 800 North Capitol Street, NW, Suite 790, Washiton,DC20002,Tel:2025233240;;202523520 (fax);www.uscirf.govhttp://www.uscirf.gov

6. Cùng tác giả “Qui trình đổi mới của ÐCS TQ hay diễn biến hoà bình theo kiểu TQ”, DC&PT số 25.

 7. TS Võ Nhơn Trí “Việt-Nam Cần đổi mới Thật Sự”, Nhà xuất bản Ðông Á, 2003. P.O. Box 99, 2147 Commercial Drive, Vancouver, BC V5N 4B3, Canada.