|
DC&PT - Thời
Sự 2010
Biếu xén tình cảm và
tham nhũng quyền lực
Lê Nhung
Thu nhập "ngầm"
và những lợi ích vô hình mà công chức có được khiến nhiều người không dễ
từ bỏ khu vực nhà nước dù lương thấp. Nhưng có phải tất cả công chức đều
có cơ hội kiếm thêm?
LTS: Ở Việt Nam tồn tại
một nghịch lí là tiền lương chết đói nhưng công chức sống đàng hoàng. Tiền lương rất thấp
nhưng để vào biên chế lại cực kỳ khó. Tiền lương không đủ sống nhưng khi
đến tuổi nhiều người không muốn về.
Nhận diện cơ chế tiền
lương của Việt Nam hiện ra sao? Vấn đề đằng sau nghịch lí này là gì? Mời
bạn đọc cùng thảo luận.
Lương
và “lậu” của công chức
TS Nguyễn Hữu Dũng, Viện
Khoa học Lao động và xã hội:
Thu nhập ngầm: Không ai định lượng được
Nhiều người cho rằng công
chức ngoài lương còn có những thu nhập khác, cụ thể là những nguồn thu nhập
nào, thưa ông?
- Cần phải nhận dạng những
nguồn thu nhập thêm không chính đáng để được giám sát và kiểm tra chặt chẽ
nhằm giảm thiểu những hành vi không lành mạnh.
Thu nhập ngoài lương hiện nay
đang rất cao, không có giới hạn, không minh bạch và cũng không thể kiểm
soát được.
|
|
|
Ảnh:
VnEconomy
|
Trong thu nhập tăng thêm đó
cho đến nay không ai có thể đánh giá, thống kê, định lượng được. Có thể có phần chính đáng song chủ yếu là không chính
đáng do lợi dụng quyền lực để tham nhũng.
Thu nhập từ biếu xén là thứ
nhất. Hệ thống công vụ ở nước ta là một hệ thống đẳng cấp rất nặng nề và
có xu hướng phân chia lợi ích rõ ràng. Vì vậy biếu xén trong quan hệ công
vụ đã vượt ra khỏi quan hệ tình cảm, trở thành quan hệ phân phối lợi ích
từ quyền lực. Đây là một nguồn thu nhập
không rõ ràng của công chức lãnh đạo. Nó hình thành tự nhiên, địa vị càng
cao, giá trị biếu xén càng lớn.
Tuy nhiên ranh giới giữa biếu
xén tình cảm và tham nhũng quyền lực lại không rõ ràng nên khó kiểm soát.
Thứ hai là thu nhập từ cơ chế
xin cho. Loại thu nhập này rất phổ biến, không kể công chức cấp nào, miễn là ở vị trí đó
công chức có quyền cho và người xin sẵn sàng trả. Nó phổ biến trong lĩnh vực phân bổ tài chính, tài
nguyên quốc gia như đất đai, khoáng sản, cổ phần hóa, đấu thầu. Trong chi
tiêu công, nhất là cung cấp dịch vụ công qua dự án.
Thứ ba là thu nhập từ cơ chế
ăn chia, đặc biệt liên quan đến các lĩnh vực thu chi ngân sách, thuế, hải
quan, mua sắm chi tiêu công, dự án ODA, bảo hiểm xã hội. Cơ chế này như một
loại luật bất thành văn. Là nguồn thu nhập lớn nhưng không minh bạch,
không giới hạn và khó kiểm soát.
Rồi thu nhập từ tạo sân sau.
Luật công chức không cho phép công chức tham gia khu vực thị trường nhưng
thực tế đã hình thành sự móc nối, liên kết công - tư để tổ chức sản xuất
kinh doanh, dịch vụ tạo thu nhập. Nhất là trong dự án đầu tư xây dựng cơ
bản, mua sắm công, dịch vụ công. Đây có thể coi là "hiện tượng
mafia", là nơi "rửa tiền" của những người tham nhũng.
Ngoài ra còn có thu nhập từ
nguồn cho thuê mặt bằng, từ đóng góp của các doanh nghiệp trực thuộc bộ
chủ quản. Thu nhập này có dạng phúc lợi, lễ, tết và thường hình thành quỹ
đời sống do công đoàn thực hiện. Tất nhiên việc này không phổ biến lắm và
có xu hướng giảm. Gần đây có thêm việc khoán chi hành chính, nếu tiết kiệm
sẽ tăng thu nhập cho công chức. Điều này cho phép nhưng chỉ là giải pháp
tình thế. Về lâu dài việc này lợi bất cập hại vì ảnh hưởng đến chất lượng
thực thi công vụ.
Cuối cùng là các khoản tăng
thêm từ việc hợp pháp hóa các khoản chi từ nguồn ngân sách nhà nước, nhất
là trong tổ chức hội nghị, tập huấn, hội thảo, thực hiện đề án nghiên cứu,
xây dựng thể chế, xây dựng pháp luật.
Có thể thấy trong điều kiện
Việt Nam đang chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, các loại hình thu
nhập bổ sung như trên diễn biến muôn hình vạn trạng, tạo ra thu nhập ngầm
rất lớn, thực chất là các dạng tham nhũng của công chức khi có quyền lực
trong tay. Cho dù luật pháp không cho phép và dư luận phê phán gắt gao,
việc kiểm soát, giám sát được tăng cường nhưng hiệu quả ngăn chặn thấp. Do vậy công chức không ai sống được bằng lương nhưng nếu
có các khoản thu nhập bổ sung từ các nguồn trên thì sẽ giàu lên nhanh
chóng.
Vậy theo ông, còn có những
nguồn thu nhập không chính thống nhưng hợp lý nào có thể được tính đủ vào
lương?
- Thu nhập từ các khoản chi
công vụ theo định mức và thực hiện khoán cho công chức như điện thoại, xe
công. Từ khoản hỗ trợ ăn trưa của cơ quan. Rồi thu nhập từ phong bì khi
các công chức lãnh đạo dự rất nhiều hội nghị, họp hành...
|
 Ảnh: Tuổi trẻ
|
Từ việc thực hiện các đề án xây dựng chính sách, pháp
luật.
Nhiều công chức, nhất là các
nhà chuyên môn, chuyên gia giỏi thường được chủ trì hoặc tham gia các đề
tài nghiên cứu cấp bộ, cấp nhà nước hoặc quản lý dự án ODA nên cũng có
thêm thu nhập. Đây là khoản thu nhập chính đáng, cần khuyến khích vì nó hữu
ích.
Ngoài các khoản thu nhập bổ
sung trên, nhiều khoản khác cần tiếp tục tiền tệ hóa và tính đúng, đủ chi
phí cho công chức đưa vào lương như tiền nhà đủ cho công chức thuê hoặc
mua trả góp, phương tiện đi lại tối thiểu...
Như ông nói ở trên thì thu
nhập ngầm chiếm tỷ lệ lớn dẫn đến những hành vi không lành mạnh. Vậy theo
ông nên làm thế nào để hạn chế các khoản thu nhập đặc biệt đó?
- Các nguồn thu nhập bên
ngoài như nói ở trên có nguyên nhân do bất cập thể chế, luật pháp chưa đảm
bảo minh bạch, chưa xóa bỏ cơ chế xin cho và hình thành các nhóm lợi ích.
Chống tham nhũng lại chưa hiệu quả, chính sách tiền lương chưa thỏa đáng.
Do vậy cần cải cách trên quan
điểm đảm bảo tiền lương là thu nhập chính, mức sống của công chức có ngạch
bậc thấp nhất phải trên mức trung bình của xã hội.
Tiền tệ hóa các khoản chi
công vụ. Tách lương khu vực hành chính nhà nước thành hệ thống tiền lương
riêng có nguồn từ ngân sách, gắn với vị trí công việc...
Để thu hút và giữ chân người
tài, thì chính sách tiền lương cho khu vực nhà nước phải trong tương quan
với khu vực thị trường. Cần có điều tra để thường xuyên điều chỉnh.
Trao quyền cho người đứng đầu
tuyển dụng, trả lương theo vị trí công việc và hiệu suất lao động...
TS Đặng Đức Đạm, nguyên Phó
ban nghiên cứu của Thủ tướng:
"Công khai hóa thu nhập ngoài lương"
|
|
|
TS
Đặng Đức Đạm. Ảnh: Thanh Nga
|
Có nghịch lý là tiền lương chết
đói nhưng công chức sống đàng hoàng. Tiền lương rất thấp nhưng để vào
biên chế lại cực kỳ khó. Tiền lương không đủ sống nhưng khi đến tuổi nhiều
người không muốn về.
Vậy, chỉ có thể giải thích bằng
những thực tế: thu nhập ngoài lương rất lớn. Nhiều khoản thu nhập chưa
đưa vào lương như nhà ở, xe cộ, điện thoại. Rồi các lợi thế không phải do
vật chất mà do vị trí đem lại như uy tín, cơ hội học tập...
Có lẽ về giải pháp, nhà nước
nên bớt đi một phần đầu tư cho phát triển doanh nghiệp nhà nước, dành vốn
cho phát triển con người trong bộ máy hành chính. Thực hiện triệt để chủ
trương tiền tệ hóa tiền lương, đưa tất cả các khoản bao cấp vào lương.
Công khai hóa, tiến tới quản
lý các khoản thu nhập ngoài lương của công chức, trước hết là các khoản
thu nhập từ đề tài khoa học, dự án hợp tác quốc tế, hợp đồng ký với cơ
quan, doanh nghiệp...
Trích: Tuần VN 4.10
Mục Thời sự Tạp chí Dân chủ & Phát
triển điện tử:
www.dcpt.org
hay www.dcvapt.net
|
Trở về Mục Lục